و ماهيت ثابت و حركت از عوارض وجود متحرك است . بايد درست تأمل كرد در اين كلام و فرق گذاشت بين عوارض وجود و عوارض ماهيت و بين اختلاف جهت قوه و فعل به حسب وجود خارجى و اختلاف بين عوارض وجود و عوارض ماهيت به حسب تحليل عقلى . اين نكته بايد مخفى نماند كه معناى حركت در طبيعت نوعيه جوهر به حسب هويت خارجيه آن است كه جوهر ناقص خارجى ، مثل طبيعت انسان در اوايل تكوين عبارت است از خروج تدريجى انسان از وجود ناقصى به وجود كامل و از وجود انسانى به وجود انسانى كاملتر و تمامتر . يك وجود واحد داراى استكمالات ذاتيه و تحولات جوهريه است و اين‌طور نيست كه انسان متحرك از نوع خود به نوع ديگر خارج شود . مقولهء جوهر به عينها مثل مقولهء كيف قابل اشتداد است و هيولاى مصحح حركت در حركت جوهريه در هر آنى متلبس به يك صورت و فعليت مخصوص از طبيعت و هويت جوهر است و معناى حركت در مقوله آن است كه متحرك از ابتداى شروع به حركت در آن مقوله متصف به فردى از آن مقوله باشد و از براى طبيعت انسان از اول شروع به حركت تا انتهاى حركت يك وجود سيلانى متبدل متصرم موجود است ، متحرك كه هيولى باشد موضوع حركت جوهريه است با يك صورتى به نحو ابهام . تكمله مفيد وجود همان‌طورى كه ذكر كرديم در حركت جوهريه موجود مفارق عقلى است كه فعليت محضه مىباشد و جهت قوه و استعداد در آن وجود بوجه من الوجوه تصوير ندارد و در بحث مثل افلاطونى و عقول عرضيه ذكر خواهيم كرد كه انواع ماديه اين نشاهء فانى و داثر از بسايط و مركبات در تحت تدبير فرد مجرد عقلى خود هستند . در بحث قبلى بيان كرديم كه مبدأ آثار در حركات طبيعيه ، نفس طبيعت است